«Kafolatlangan indeksatsiya», «xalqaro impakt-faktor 7.5» kabi va'dalar ortida ko'pincha soxta indekslar turadi. Ularni tanib olish belgilari va jurnalingizni himoya qilish yo'llarini o'rgatamiz.
Ilmiy nashriyot sohasi rivojlangani sari unda tekinxo'rlar ham ko'paydi: soxta indekslar, to'qib chiqarilgan «impakt-faktorlar» va pul evaziga har qanday maqolani chop etadigan yirtqich (predatory) nashrlar. Bu maqolada konkret nomlarni sanamaymiz — chunki bunday tuzilmalar nomini tez-tez o'zgartiradi. Buning o'rniga muhimroq narsani o'rgatamiz: ularni har qanday nom ostida tanib olish ko'nikmasini.
Soxta indeks qanday ishlaydi?
Sxema oddiy: chiroyli nomli sayt yaratiladi (nomida ko'pincha «International», «Global», «Scientific Index» kabi so'zlar bo'ladi), jurnallarga pul evaziga «indeksatsiya» va to'qima «impakt-faktor» beriladi. Bu raqamlarning ilmiy hamjamiyatda hech qanday qadri yo'q, lekin tajribasiz muharrir va mualliflarni jalb qilish uchun ishlatiladi. Natijada jurnal o'z saytiga soxta belgilarni joylashtirib, bilmagan holda o'z obro'siga zarar yetkazadi.
Ogohlantiruvchi belgilar
Quyidagi belgilardan bir nechtasi kuzatilsa, ehtiyot bo'ling:
- Kafolat va'dasi — «indeksatsiyani kafolatlaymiz» iborasi. Haqiqiy indekslar (Scopus, WoS, DOAJ) hech qachon va hech kimga kafolat bermaydi;
- Pul evaziga indeksatsiya — nufuzli bazalarga ariza topshirish bepul. To'lov talab qilinsa, bu jiddiy signal;
- G'ayrioddiy tezlik — «bir hafta ichida indeksatsiya», «uch kunda impakt-faktor». Haqiqiy baholash oylab davom etadi;
- To'qima ko'rsatkichlar — hech qanday uslubiy asossiz e'lon qilingan yuqori «impakt-faktorlar»;
- Agressiv spam — tahririyat pochtasiga yog'iladigan «jurnalingizni indekslaymiz» xatlari;
- Shubhali sayt — baholash metodikasi yoritilmagan, jamoa haqida ma'lumot yo'q, aloqa uchun faqat umumiy pochta manzili berilgan.
Tekshirishning ishonchli usullari
Har qanday indeks yoki baza haqida qaror qabul qilishdan oldin quyidagi savollarni bering:
- Bu indeks qaysi universitetlar va ilmiy tashkilotlar tomonidan tan olingan? Rasmiy hujjatlarda tilga olinadimi?
- Baholash metodikasi ochiq e'lon qilinganmi va u mantiqiy asoslanganmi?
- Indeksda dunyoning yetakchi jurnallari bormi, yoki faqat kam tanilgan nashrlar to'planganmi?
- Nufuzli manbalar (masalan, DOAJ, COPE kabi tashkilotlarning materiallari) bu indeksga qanday munosabatda?
Shuningdek, jurnal o'z saytida faqat tekshirilgan bazalar logotiplarini joylashtirishi kerak. Har bir «indeksatsiya» belgisi ortida real, tekshirsa bo'ladigan yozuv turishi shart — aks holda ehtiyotkor muallif buni darhol payqaydi va jurnalga ishonch yo'qoladi.
Maslahat: yangi indeks taklifini olganingizda oddiy sinov o'tkazing — o'sha bazada sohangizning nufuzli xalqaro jurnallarini qidiring. Ular yo'q bo'lsa, bu indeks ilmiy hamjamiyat uchun mavjud emas degani.
Nega bu jurnal uchun xavfli?
Soxta indeks belgilarini saytga joylashtirish shunchaki foydasiz emas — u faol zarar keltiradi. Birinchidan, haqiqiy bazalarga (DOAJ, Scopus) ariza topshirilganda baholovchilar jurnal saytini sinchiklab o'rganadi va soxta belgilarni ko'rsa, bu jurnal halolligiga jiddiy shubha tug'diradi. Ikkinchidan, tajribali mualliflar bunday jurnaldan uzoqlashadi. Uchinchidan, mualliflarni chalg'itish nashr etikasi buzilishi sifatida baholanishi mumkin.
Agar saytingizda ilgari qo'shilgan shubhali belgilar bo'lsa, ularni olib tashlash va indeksatsiya strategiyasini halol asosda qayta qurish kerak. Bunda haqiqiy bosqichlar qanday bo'lishini Google Scholar haqidagi maqolamizda yozganmiz. Saytni haqiqiy bazalarning texnik talablariga moslashtirishda esa JurnalKonsalting yordam beradi — bog'laning.
Ko'p so'raladigan savollar
Jurnalim soxta indeksga qo'shilib bo'lgan. Nima qilay?
Saytdan tegishli logotip va yozuvlarni olib tashlang, imkon bo'lsa ro'yxatdan chiqishni so'rang. Keyin e'tiborni haqiqiy bazalar talablarini bajarishga qarating — bu obro'ni tiklashning yagona yo'li.
Indeksning haqiqiyligini bir joydan tekshirsa bo'ladimi?
Yagona universal reestr yo'q, shuning uchun kompleks yondashuv kerak: metodikaning ochiqligi, tan olingan jurnallar mavjudligi, ilmiy tashkilotlarning munosabati va rasmiy hujjatlarda e'tirof etilishini birga baholang.
Pullik xizmat ko'rsatadigan har qanday tashkilot firibgarmi?
Yo'q. Saytni sozlash, hujjatlar tayyorlash kabi texnik xizmatlar uchun haq olish — normal amaliyot. Firibgarlik chegarasi «natijani kafolatlash» va «indeksning o'zini pulga sotish»dan boshlanadi.
Teglar
Maqola yoqdimi?
Do'stlaringizga ham ulashing
