Maqolani qaytarib olish (retraction) qanday amalga oshiriladi?

Ilmiy jurnalda chop etilgan maqola ba'zan jiddiy sabablarga ko'ra bekor qilinishi, ya'ni "qaytarib olinishi" (retraction) kerak bo'ladi. Bu jarayon nafaqat texnik bekor qilish emas, balki ilmiy jamoatchilikni xato yoki noto'g'ri ma'lumotdan ogohlantirish vositasi hamdir. Retraction to'g'ri va shaffof tarzda amalga oshirilmasa, jurnalning ishonchliligiga putur yetkazishi mumkin.

Retraction nima va u qachon qo'llaniladi

Retraction, ya'ni maqolani qaytarib olish, chop etilgan maqolaning ilmiy jamoatchilik uchun endi ishonchli manba bo'la olmasligini rasman e'lon qilish jarayoni. Bunda maqola saytdan butunlay o'chirilmaydi, aksincha unga "Retracted" (qaytarib olingan) belgisi qo'yiladi va sabab ko'rsatiladi, shunda kelajakda unga murojaat qiluvchilar holatdan xabardor bo'ladi.

Muhim jihati shundaki, qaytarib olingan maqolaga avval berilgan iqtiboslar ham tarixiy hujjat sifatida saqlanib qoladi, ammo endi kelajakdagi tadqiqotlar unga ilmiy asos sifatida tayanmasligi kerak. Shu sababli ko'plab ma'lumotlar bazalari qaytarib olingan maqolani qidiruv natijalarida alohida belgi bilan ko'rsatadi.

Qaytarib olishning asosiy sabablari

Maqola quyidagi holatlarda qaytarib olinishi mumkin:

• Ma'lumotlarni qalbakilashtirish yoki to'qib chiqarish aniqlanganda
• Jiddiy plagiat yoki boshqa muallif huquqlarining buzilishi
• Bir xil natijalarning boshqa jurnalda qayta chop etilishi (duplikatsiya)
• Tadqiqot metodologiyasida natijalarni tubdan noto'g'ri qiladigan jiddiy xatolik
• Muallif ro'yxatida jiddiy nizolar yoki ruxsatsiz muallif kiritilishi

Ba'zan retraction sababi tashqi omillar bilan ham bog'liq bo'lishi mumkin, masalan ishlatilgan ma'lumotlar bazasi keyinchalik ishonchsiz deb topilsa yoki tadqiqotda foydalanilgan uskuna yoki dastur xatoligi aniqlansa. Bunday holatlarda ham, garchi muallifning to'g'ridan-to'g'ri aybi bo'lmasa ham, natijalarning ilmiy ishonchliligi shubha ostida qolgani uchun retraction zarur bo'lishi mumkin.

Retraction jarayoni qanday bosqichlarda o'tadi

Jarayon odatda quyidagi bosqichlarni o'z ichiga oladi:

1. Muammo haqida signal yoki shikoyat qabul qilinadi
2. Muharriyat ichki tekshiruv o'tkazadi, zarur bo'lsa mualliflar va muassasadan izoh so'raydi
3. Tekshiruv natijalariga asosan qaror qabul qilinadi
4. Qaror haqida rasmiy bildirishnoma (retraction notice) tayyorlanadi va chop etiladi
5. Maqolaga tegishli belgi qo'yilib, sabab ochiq ko'rsatiladi

Muallif va jurnal uchun oqibatlari

Retraction muallif uchun jiddiy obro' yo'qotish demakdir, ayniqsa sabab qasddan qilingan noto'g'ri harakat bilan bog'liq bo'lsa. Jurnal uchun esa bu, aksincha, uning nazorat tizimi ishlayotganini va sifatga jiddiy yondashuvini ko'rsatishi mumkin, agar jarayon shaffof va adolatli o'tkazilsa.

Halol xatolik va qasddan qilingan buzilish o'rtasidagi farq

Retraction jarayonida muhim jihatlardan biri, sabab halol xatolik natijasi ekanini yoki qasddan qilingan buzilish ekanini ajratishdir. Ba'zan muallif o'zi ham keyinchalik metodologiyada jiddiy xato aniqlab, mustaqil ravishda jurnalga murojaat qiladi va maqolani qaytarib olishni so'raydi. Bunday holatda, garchi natija oxir-oqibat bir xil bo'lsa ham, muharriyat bildirishnomada bu farqni aniq ko'rsatishi kerak, chunki halollik bilan e'tirof etilgan xatolik va yashirilgan buzilish jamoatchilik nazarida butunlay boshqacha baholanadi. Ko'plab jurnallar mualliflarni o'z xatosini o'zi topib e'lon qilishga undaydi, chunki bu ilmiy jamoatchilikka nisbatan mas'uliyatli munosabatning ko'rsatkichi hisoblanadi.

Amalda muharriyat retraction jarayonini boshlashdan oldin barcha tomonlarning fikrini eshitishi, faqat bitta manbaga tayangan holda shoshilinch qaror qabul qilmasligi lozim. Bu, ayniqsa, murakkab yoki ko'p mualliflik ishlarda, adolatli va tekshirilgan yechimga erishish uchun zarur bosqich hisoblanadi.

Maslahat: retraction bildirishnomasida sabab aniq va neytral tilda yozilishi kerak, bu jarayonning ishonchliligini oshiradi.

Jurnal uchun retraction siyosati va tegishli shablon hujjatlarni oldindan tayyorlab qo'yish tavsiya etiladi, shunda kutilmagan vaziyatda jarayon tez va tartibli o'tadi. Bunday hujjatlarni tayyorlashda yordam kerak bo'lsa, bog'lanish orqali JurnalKonsalting jamoasiga murojaat qilishingiz mumkin.

Ko'p so'raladigan savollar

Retraction qilingan maqola butunlay o'chirib tashlanadimi?

Yo'q, odatda maqola saytda qoladi, lekin unga "Retracted" degan aniq belgi qo'yiladi va sabab tushuntiriladi, shunda shaffoflik saqlanadi. Bu, kelajakda ushbu maqolaga murojaat qilishi mumkin bo'lgan tadqiqotchilarni oldindan ogohlantirish uchun zarur.

Retraction va tuzatish (correction) bir xil narsami?

Yo'q. Tuzatish kichik xatoliklar uchun qo'llaniladi va maqolaning ilmiy qiymatiga ta'sir qilmaydi, retraction esa maqolani butunlay ishonchsiz deb topilganda qo'llaniladi. Qaysi variant tanlanishi, muammoning jiddiyligiga va u natijalarga qanchalik ta'sir qilishiga bog'liq bo'ladi.