Impakt-faktor va jurnal reytingi: nimani anglatadi?

«Bu jurnalning impakt-faktori qancha?» — ilmiy muhitda eng ko'p beriladigan savollardan biri. Lekin bu ko'rsatkich aslida nimani o'lchaydi, kim tomonidan hisoblanadi va qay darajada ishonchli? Muharrir sifatida bu savollarga aniq javob bilishingiz kerak — chunki mualliflar buni sizdan so'raydi.

Impakt-faktor qanday hisoblanadi?

Klassik impakt-faktor (JIF — Journal Impact Factor) Clarivate kompaniyasi tomonidan Web of Science ma'lumotlari asosida hisoblanadi va har yili JCR (Journal Citation Reports) hisobotida e'lon qilinadi. Mohiyati sodda: jurnalning oldingi ikki yilda chop etgan maqolalariga joriy yilda berilgan iqtiboslar soni o'sha maqolalar soniga bo'linadi. Natija — bitta maqolaga o'rtacha nechta iqtibos to'g'ri kelishini ko'rsatuvchi raqam.

Bundan muhim xulosa kelib chiqadi: rasmiy impakt-faktor faqat Web of Science'ning tegishli indekslarida indekslangan jurnallarda bo'ladi. Boshqa har qanday «impakt-faktor» — yoki muqobil ko'rsatkich, yoki soxta raqam.

CiteScore va boshqa muqobil ko'rsatkichlar

JIF yagona o'lchov emas. Eng keng tarqalgan muqobillar:

• CiteScore — Scopus bazasi asosida hisoblanadi, JIF'dan farqli ravishda to'rt yillik oynani qamrab oladi va Scopus'dagi barcha jurnallar uchun ochiq e'lon qilinadi;
• SJR (SCImago Journal Rank) — iqtibosning «og'irligini» hisobga oladi: nufuzli jurnaldan kelgan havola ko'proq qadrlanadi;
• SNIP — soha xususiyatini hisobga olib, turli fanlardagi jurnallarni taqqoslashga yordam beradi.

Har bir ko'rsatkich o'z metodikasiga ega, shuning uchun bitta jurnalning turli tizimlardan olingan raqamlarini to'g'ridan-to'g'ri solishtirish xato.

Kvartil nima va nega qulay?

Raqamlarning o'zi kam ma'no beradi: bir sohada 2.0 impakt-faktor yuqori natija, boshqasida o'rtacha bo'lishi mumkin. Shu muammoni kvartillar hal qiladi. Har bir fan yo'nalishidagi jurnallar ko'rsatkich bo'yicha saralanib, to'rt guruhga bo'linadi: Q1 — eng yuqori choragi, Q4 — quyi choragi. Kvartil jurnalning o'z sohasidagi nisbiy o'rnini ko'rsatadi va shuning uchun fanlararo taqqoslashda qulay. Bitta jurnal turli yo'nalishlarda turli kvartilga ega bo'lishi mumkinligini ham yodda tuting.

Ko'rsatkichlarning cheklovlari

Impakt-faktor foydali vosita, lekin mutlaq haqiqat emas. Uning ma'lum cheklovlari bor: u alohida maqola sifatini emas, jurnal o'rtachasini o'lchaydi; obzor maqolalar ko'p iqtibos olgani uchun ko'rsatkichni sun'iy ko'taradi; ba'zi jurnallar o'z-o'ziga iqtibos hisobiga raqamni oshirishga urinadi. Xalqaro ilmiy hamjamiyatda tadqiqotni faqat jurnal ko'rsatkichi bilan baholamaslik kerakligi haqidagi tashabbuslar tobora kuchayib bormoqda. Shuning uchun ko'rsatkichlarga oqilona munosabatda bo'ling: ular yo'nalish beradi, lekin yakuniy hukm emas.

Maslahat: jurnal saytida ko'rsatkich e'lon qilmoqchi bo'lsangiz, faqat manbasi tekshiriladigan raqamlarni yozing — qaysi baza, qaysi yil, qaysi metodika ekanini aniq ko'rsating. Manbasiz «impakt-faktor» jurnal obro'sini ko'taradigan emas, tushiradigan omildir.

Soxta impakt-faktorlardan ehtiyot bo'ling

Rasmiy ko'rsatkichlarga ega bo'lish qiyinligidan foydalanib, ba'zi tuzilmalar pul evaziga to'qima «impakt-faktorlar» beradi. Ularni ajratish oson: rasmiy JIF faqat JCR hisobotida, CiteScore faqat Scopus saytida e'lon qilinadi — boshqa har qanday manbadan olingan raqam shubhali. Bu mavzuni soxta indekslar haqidagi maqolamizda batafsil yoritganmiz.

Yangi jurnal uchun real yo'l — ko'rsatkich «sotib olish» emas, balki bosqichma-bosqich indeksatsiya orqali haqiqiy iqtiboslarni to'plash. Hech bir ko'rsatkichni va bazaga qabulni kafolatlab bo'lmaydi, lekin to'g'ri qurilgan strategiya natija ehtimolini oshiradi. Jurnal saytini va hujjatlarini indeksatsiya bazalarining texnik talablariga moslashtirishda JurnalKonsalting yordam beradi — batafsil tariflar sahifasida.

Ko'p so'raladigan savollar

Jurnalim Scopus'da yo'q, lekin saytlarda «impakt-faktori» ko'rsatilgan. Bu nima?

Katta ehtimol bilan bu soxta yoki notanish metodikali «ko'rsatkich». Rasmiy JIF faqat Web of Science, CiteScore faqat Scopus jurnallari uchun mavjud. Manbani tekshiring.

Yangi jurnal qachon rasmiy ko'rsatkichga ega bo'ladi?

Avval jurnal tegishli bazaga (Scopus yoki WoS) qabul qilinishi, so'ng iqtiboslar to'planishi kerak. Bu jarayon odatda bir necha yilni oladi va aniq muddatini oldindan aytib bo'lmaydi.

Kvartil har yili o'zgaradimi?

Ha, ko'rsatkichlar har yili qayta hisoblanadi va jurnal kvartili yuqorilashi ham, pasayishi ham mumkin. Shuning uchun barqaror sifat — bir martalik yutuqdan muhimroq.