DOI nima va ilmiy maqolaga nima uchun kerak?

Ilmiy nashriyot olamida DOI (Digital Object Identifier) atamasi tez-tez uchraydi. Ko'plab mualliflar va tahririyatlar undan foydalanadi, xalqaro bazalar esa uni deyarli standart sifatida qabul qilgan. Xo'sh, DOI aslida nima va nega har bir jiddiy ilmiy jurnal unga ega bo'lishga intiladi? Keling, sodda tilda tushuntiramiz.

DOI nima?

DOI — bu raqamli obyekt identifikatori, ya'ni ilmiy maqola, kitob, dissertatsiya yoki boshqa raqamli resursga beriladigan doimiy va takrorlanmas kod. Oddiy internet havolasidan farqli o'laroq, DOI vaqt o'tishi bilan o'zgarmaydi: sayt manzili almashsa ham, jurnal boshqa platformaga ko'chsa ham, DOI orqali maqola doimo topiladi.

DOI odatda ikki qismdan iborat bo'ladi: prefiks (nashriyotni bildiradi) va suffiks (aniq maqolani bildiradi). Masalan, 10.12345/jurnal.2026.01.005 ko'rinishida. Bunday identifikator doi.org sayti orqali ochiladi — foydalanuvchi havolani bosganida to'g'ridan-to'g'ri maqolaning joriy manziliga yo'naltiriladi.

DOI qanday beriladi?

DOI ni jurnal o'zi "o'ylab topa olmaydi". Identifikatorlar maxsus ro'yxatga olish agentliklari orqali beriladi. Ilmiy maqolalar uchun eng keng tarqalgan agentlik — Crossref. Undan tashqari, ma'lumotlar to'plamlari va boshqa resurslar uchun DataCite kabi agentliklar ham mavjud. Jurnal agentlikka a'zo bo'lgach, o'z prefiksini oladi va har bir yangi maqolaga DOI biriktirib, metama'lumotlarni bazaga yuklaydi.

DOI ilmiy maqolaga nima beradi?

DOI shunchaki "chiroyli raqam" emas. U jurnal va muallif uchun bir qancha amaliy foyda keltiradi:

• Doimiy topiluvchanlik — sayt manzili o'zgarsa ham maqola yo'qolmaydi;
• Iqtibos aniqligi — boshqa tadqiqotchilar maqolangizga aniq havola qiladi, iqtiboslar to'g'ri hisoblanadi;
• Xalqaro ko'rinish — maqola metama'lumotlari Crossref bazasiga tushadi va turli ilmiy qidiruv tizimlari orqali topiladi;
• Ishonch va obro' — DOI mavjudligi jurnalning xalqaro standartlarga amal qilishini ko'rsatadi;
• Indeksatsiyaga tayyorgarlik — ko'plab xalqaro bazalar DOI mavjudligini ijobiy mezon sifatida ko'radi.

Bugungi kunda ko'plab xalqaro hamkorlar, taqrizchilar va indeksatsiya bazalari DOI ga ega bo'lmagan jurnalga ehtiyotkorlik bilan qaraydi. Shu sababli DOI zamonaviy ilmiy jurnal uchun deyarli majburiy elementga aylandi.

DOI va oddiy havola: farqi nimada?

Ko'pchilik "maqolam saytda turibdi, havolasi bor-ku" deb o'ylaydi. Ammo oddiy URL bir necha yildan keyin ishlamay qolishi mumkin: domen almashadi, sayt yangilanadi, sahifalar ko'chiriladi. Ilmiy adabiyotda bu "link rot" deb ataladigan jiddiy muammo. DOI esa aynan shu muammoni hal qiladi — identifikator o'zgarmaydi, faqat u ko'rsatayotgan manzil yangilab boriladi. Shuning uchun xalqaro ilmiy muomalada iqtibos berishda oddiy havola emas, DOI ko'rsatilishi tavsiya etiladi.

Maslahat: maqolangiz DOI olgan bo'lsa, uni har doim to'liq havola ko'rinishida ulashing (masalan, https://doi.org/10.12345/...). Shunda iqtiboslar to'g'ri hisoblanadi va o'quvchilar maqolani bir bosishda topadi.

Jurnal DOI ni qanday olishi mumkin?

Jarayon umumiy ko'rinishda quyidagicha:

1. Jurnal Crossref (yoki boshqa agentlik) a'zoligiga ariza topshiradi;
2. A'zolik tasdiqlangach, jurnalga prefiks ajratiladi;
3. Har bir maqola uchun DOI shakllantiriladi va metama'lumotlar (sarlavha, mualliflar, sana, havola) bazaga yuklanadi;
4. Shu paytdan boshlab DOI doi.org orqali ishlay boshlaydi.

Bu bosqichlarning har birida mayda, ammo muhim detallar bor. Masalan, prefiks olingach, suffiks tizimini boshidanoq puxta rejalashtirish kerak: qaysi belgilar ishlatiladi, yil va son raqami qanday aks etadi, takrorlanish qanday oldini olinadi. Berilgan DOI keyinchalik o'zgartirilmasligi sababli, birinchi qadamdagi xatolar yillar davomida saqlanib qoladi.

O'zbekiston jurnallari uchun amaliy jihatlar

So'nggi yillarda O'zbekistonda ham DOI ga ega jurnallar soni sezilarli o'sdi. OAK ro'yxatidagi va unga intilayotgan nashrlar, universitet jurnallari va yangi ochilayotgan elektron nashrlar uchun DOI endi "qo'shimcha bezak" emas, balki asosiy infratuzilma elementi sifatida qaralmoqda. Bunda uchta amaliy jihatga e'tibor qaratish lozim:

• Sayt barqarorligi — DOI ko'rsatadigan sahifalar doimiy ishlab turishi kerak, aks holda identifikator "bo'sh eshikka" olib boradi;
• Metama'lumotlar tili — sarlavha va annotatsiyani kamida ingliz tilida ham yuklash xalqaro ko'rinuvchanlikni oshiradi;
• Muntazamlik — har yangi son chiqqanida DOI berish jarayoni kechiktirilmasligi kerak, chunki kechikkan depozitlar iqtiboslar hisobida yo'qotishlarga olib keladi.

A'zolik shartlari va hujjatlar bilan bog'liq batafsil ma'lumotni Crossref a'zoligi haqidagi maqolamizda yozganmiz. Jarayonni mustaqil o'tish mumkin, ammo hujjatlar va texnik sozlamalarda tajriba talab etiladi — savollar bo'lsa, bog'laning, yo'naltirib beramiz.

Ko'p so'raladigan savollar

DOI ni muallif o'zi olishi mumkinmi?

Yakka muallif to'g'ridan-to'g'ri Crossref a'zosi bo'la olmaydi — DOI odatda nashriyot yoki jurnal orqali beriladi. Muallif maqolasini DOI beruvchi jurnalda chop etishi kerak.

DOI bir marta berilgach o'zgaradimi?

Yo'q. DOI doimiy identifikator — u bekor qilinmaydi va boshqa maqolaga qayta berilmaydi. O'zgarishi mumkin bo'lgan narsa — DOI ko'rsatayotgan sahifa manzili, uni jurnal yangilab boradi.

DOI maqolaning sifatini kafolatlaydimi?

Yo'q. DOI — bu identifikatsiya vositasi, sifat belgisi emas. Ammo DOI bilan ishlash tartibi jurnalning professional yondashuvidan darak beradi.