Plagiatni tekshirish: vositalar va tartib

Nega plagiat tekshiruvi tahririyatning majburiy bosqichi?

Plagiat — birovning matni, g'oyasi yoki natijalarini manba ko'rsatmasdan o'zlashtirish. Jurnal uchun bu obro' masalasidan ham ko'proq: Scopus va Web of Science bazalari plagiat holatlari aniqlangan jurnallarni indeksatsiyadan chiqarib yuborishi mumkin, COPE (Nashr etikasi qo'mitasi) esa har bir jurnaldan aniq tekshiruv siyosatini talab qiladi.

Shuning uchun plagiat tekshiruvi ixtiyoriy emas — u har bir kelib tushgan maqola taqrizga yuborilishidan oldin o'tkaziladigan majburiy filtr bo'lishi kerak.

Qanday plagiat turlari uchraydi?

• To'g'ridan-to'g'ri ko'chirish — matnni manbasiz aynan olish. Eng oson aniqlanadi.
• Parafraz plagiati — matn so'zlari o'zgartirilib, g'oya manbasiz olinadi. Dasturlar buni har doim ham ushlay olmaydi.
• O'z-o'zidan plagiat (self-plagiarism) — muallif avval e'lon qilgan matnini yangi maqola sifatida taqdim etishi. Ko'p tahririyatlar buni e'tibordan chetda qoldiradi, lekin bazalar buni jiddiy buzilish deb hisoblaydi.
• Tarjima plagiati — boshqa tildagi maqolani tarjima qilib, o'ziniki sifatida berish. Aniqlash eng qiyin tur, ko'p tilli tekshiruv vositalari talab etiladi.

Qaysi vositalardan foydalanish mumkin?

Xalqaro va mintaqaviy amaliyotda quyidagi tizimlar keng qo'llanadi:

• iThenticate / Crossref Similarity Check — nashriyotlar uchun xalqaro standart. Crossref a'zosi bo'lgan jurnallar Similarity Check xizmatiga ulanishi mumkin; narxlar rasmiy saytda e'lon qilinadi.
• Turnitin — asosan ta'lim muassasalari uchun mo'ljallangan, ko'plab universitetlarda mavjud. Litsenziya shartlari va narxi rasmiy saytda ko'rsatilgan.
• Antiplagiat tizimlari (mintaqaviy) — rus va o'zbek tilidagi manbalar bazasi kengligi bilan ajralib turadi, bu mahalliy jurnallar uchun muhim. Tariflar rasmiy saytlarda beriladi.
• Ochiq vositalar — cheklangan bazaga ega bo'lib, faqat dastlabki tekshiruv uchun yaroqli; yakuniy qaror uchun ularga tayanmaslik kerak.

Vosita tanlashda ikki savolga javob bering: tizim qaysi tillardagi manbalarni qamrab oladi va hisobot qanchalik batafsil? O'zbek tilidagi maqolalar uchun faqat inglizcha bazaga tayangan vosita yetarli emas.

O'xshashlik foizini qanday talqin qilish kerak?

Eng keng tarqalgan xato — faqat umumiy foizga qarab qaror qabul qilish. 25% o'xshashlik ba'zan mutlaqo normal (standart atamalar, metodika tavsifi, to'g'ri rasmiylashtirilgan iqtiboslar), 10% esa ba'zan jiddiy plagiat bo'lishi mumkin (bitta manbadan uzluksiz ko'chirilgan abzatslar).

Shuning uchun hisobotni doim qo'lda tahlil qiling: o'xshashlik qaysi manbalarga to'g'ri kelyapti, iqtiboslar rasmiylashtirilganmi, adabiyotlar ro'yxati hisobga olinganmi. Ko'p jurnallar ichki qoidasida chegara sifatida 15–20% umumiy o'xshashlik va bitta manbadan ko'pi bilan 3–5% ko'rsatkichini belgilaydi — lekin bu raqamlar avtomatik qaror emas, muharrir tahlili uchun mo'ljal bo'lishi kerak.

Maslahat: plagiat siyosatingizni jurnal saytida ochiq e'lon qiling — qaysi vosita ishlatilishi, chegaraviy ko'rsatkichlar va buzilish aniqlanganda qanday choralar ko'rilishi. Bu mualliflarni ogohlantiradi va nizoli vaziyatlarda tahririyat pozitsiyasini himoya qiladi.

Tekshiruv tartibini qanday yo'lga qo'yish kerak?

1. Maqola kelib tushgach, mas'ul kotib uni tizim orqali tekshiradi va hisobotni saqlaydi.
2. Ko'rsatkich me'yorda bo'lsa, maqola taqrizga yo'naltiriladi; hisobot maqola ishiga biriktiriladi.
3. Shubhali holatda muharrir hisobotni qo'lda tahlil qiladi va muallifdan izoh so'raydi yoki maqolani qaytaradi.
4. Qabul qilingan maqola sahifalashdan oldin yakuniy variantda yana bir bor tekshiriladi — taqriz jarayonida qo'shilgan matn ham toza bo'lishi kerak.

Bu bosqichlarni qo'lda yuritish o'rniga elektron tahririyat tizimiga bog'lash mumkin — OJS platformasida har bir maqola ishiga tekshiruv hisobotini biriktirish va bosqichlarni kuzatish qulay tashkil etilgan; JurnalKonsalting o'rnatgan saytlarda bu ish oqimi boshidanoq sozlab beriladi. Qabul jarayonini to'liq avtomatlashtirish haqida alohida maqolada yozganmiz. Savollar bo'lsa, bog'laning.

Ko'p so'raladigan savollar

Qanday o'xshashlik foizi maqbul hisoblanadi?

Yagona xalqaro me'yor yo'q. Ko'p tahririyatlar 15–20% umumiy o'xshashlikni shartli chegara qilib oladi, lekin asosiysi — hisobotni sifatli tahlil qilish: iqtiboslar rasmiymi, o'xshashlik qanday taqsimlangan.

Muallif o'z dissertatsiyasidan foydalansa, bu plagiatmi?

Dissertatsiya asosida maqola yozish odatiy amaliyot, lekin muallif buni maqolada ochiq ko'rsatishi kerak. Avval jurnalda e'lon qilingan matnni qayta topshirish esa self-plagiarism sanaladi.

Sun'iy intellekt yozgan matnni plagiat tekshirgich aniqlaydimi?

Klassik o'xshashlik tekshirgichlari AI-matnni bevosita aniqlamaydi, chunki u mavjud manbadan ko'chirilmagan bo'ladi. Buning uchun alohida vositalar paydo bo'lmoqda, lekin ularning aniqligi hozircha munozarali — shu bois ko'p jurnallar mualliflardan AI ishlatilganini deklaratsiya qilishni talab qilmoqda.