Taqrizchi anonimligi va adolatli baholash qanday ta'minlanadi?

Ilmiy maqolalarni baholash jarayonida taqrizchi anonimligi masalasi ko'p muhokama qilinadigan mavzulardan biri. Anonimlik taqrizchiga erkin va xolis fikr bildirish imkonini bersa-da, ba'zi hollarda shaffoflik yetishmasligiga ham olib kelishi mumkin. Shu sababli jurnallar turli modellarni qo'llaydi.

Taqriz modellari qanday farqlanadi

Jurnal tanlagan model ko'pincha sohaning an'analari va auditoriya kutgan shaffoflik darajasiga bog'liq bo'ladi. Ilmiy nashriyotda bir necha taqriz modeli keng tarqalgan:

• Bir tomonlama anonim (single-blind): taqrizchi muallifni biladi, muallif esa taqrizchining kimligini bilmaydi
• Ikki tomonlama anonim (double-blind): na muallif, na taqrizchi bir-birini bilmaydi
• Ochiq taqriz (open review): ikkala tomon ham bir-birini biladi, ba'zan taqriz matni maqola bilan birga e'lon qilinadi

Har bir model o'ziga xos afzallik va kamchiliklarga ega, jurnal o'z yo'nalishi va auditoriyasiga qarab mosini tanlaydi. Ba'zi jurnallar hatto ikki modelni birlashtirgan holda, muallif uchun bir tomonlama anonimlik, taqrizchi uchun esa ixtiyoriy oshkorlik imkoniyatini taklif qiladi.

Anonimlik nega muhim

Taqrizchi anonimligi, ayniqsa bir tomonlama modelda, taqrizchiga muallifning obro'si, lavozimi yoki tanishligidan qat'i nazar, faqat ish mazmuniga qarab xolis fikr bildirish imkonini beradi. Bu ayniqsa kichik ilmiy sohalarda, bir-birini yaxshi biladigan tadqiqotchilar o'rtasida, muhim himoya vositasi hisoblanadi.

Bunday sharoitda taqrizchi, agar uning fikri oshkor bo'lsa, kelajakda shaxsiy yoki professional munosabatlarga zarar yetishidan xavotirlanib, haqiqiy va tanqidiy fikrini erkin bildirishdan tortinishi mumkin, bu esa baholash sifatiga salbiy ta'sir qilishi mumkin. Anonimlik aynan shu turdagi ijtimoiy bosimni kamaytirib, ilmiy mazmunga asoslangan xolis baholashni rag'batlantiradi.

Adolatli baholashni qanday ta'minlash mumkin

Anonimlikdan tashqari, adolatli baholash uchun bir qancha qo'shimcha choralar zarur: taqrizchi tanlashda manfaatlar to'qnashuvi yo'qligini tekshirish, bir maqolaga bir nechta mustaqil taqrizchi jalb qilish va taqriz natijalarida qarama-qarshilik bo'lsa qo'shimcha ekspert fikrini olish. Bunday yondashuv yakuniy qarorning faqat bitta shaxs fikriga bog'liq bo'lib qolmasligini ta'minlaydi.

Bundan tashqari, taqrizchilarning ish sifatini vaqti-vaqti bilan baholab borish, sifatsiz yoki asossiz taqrizlarni aniqlash va zarur bo'lsa taqrizchilar ro'yxatini yangilab turish ham adolatli baholash tizimini uzoq muddatda barqaror saqlashga yordam beradi.

Anonimlikning cheklovlari

Ba'zi tanqidchilar anonim taqriz tizimi taqrizchiga haddan tashqari erkinlik berib, mas'uliyatni pasaytirishi mumkinligini ta'kidlaydi. Shu sababli so'nggi yillarda ba'zi jurnallar ochiq taqriz modeliga o'tmoqda, bunda taqrizchi o'z fikriga to'liq javobgar bo'ladi. Har ikki yondashuvning ham o'z tarafdorlari mavjud va yagona "to'g'ri" model yo'q.

Muharrirning taqriz jarayonidagi vazifasi

Model qanday bo'lishidan qat'i nazar, yakuniy qaror har doim muharrirga tegishli bo'lib qoladi, taqriz esa qaror qabul qilishga yordam beruvchi vosita hisoblanadi. Muharrir taqrizchilar fikri o'rtasida jiddiy qarama-qarshilik bo'lsa, faqat ko'pchilik fikriga ergashmasligi, balki har bir taqrizning asoslanganligini mustaqil baholashi kerak. Bundan tashqari, taqrizchi tomonidan bildirilgan fikr haddan tashqari qattiq yoki shaxsiy xarakterga ega bo'lsa, muharrir buni muallifga yetkazishdan oldin muvofiq tahrirlashi yoki yumshatishi tavsiya etiladi, chunki taqriz maqsadi ilmiy sifatni oshirish, muallifni kamsitish emas.

Yosh taqrizchilarni jalb qilishda ularga taqriz yozish bo'yicha qisqa yo'riqnoma yoki namuna taqdim etish ham foydali amaliyot hisoblanadi, bu taqrizlar sifatini oshiradi va noaniq yoki foydasiz izohlar sonini kamaytiradi.

Maslahat: taqrizchilarni tanlashda faqat ilmiy yo'nalishga emas, balki mumkin bo'lgan manfaatlar to'qnashuviga ham e'tibor bering, bu adolatli baholashning asosiy sharti.

Taqriz jarayonini tashkil qilish va tegishli ichki tartiblarni ishlab chiqishda maslahat kerak bo'lsa, bog'lanish orqali JurnalKonsalting jamoasiga murojaat qilishingiz mumkin.

Ko'p so'raladigan savollar

Qaysi taqriz modeli eng yaxshi hisoblanadi?

Yagona universal javob yo'q, har bir model o'z afzalligiga ega, tanlov jurnalning sohasi, hajmi va an'analariga bog'liq.

Taqrizchi manfaatlar to'qnashuvini qanday e'lon qiladi?

Odatda taqrizchi taklif qilingan maqolani ko'rib, agar muallif bilan shaxsiy, moliyaviy yoki institutsional aloqasi bo'lsa, buni darhol muharrirga xabar qilib, taqrizdan bosh tortishi kerak, bu adolatli baholashning zaruriy sharti hisoblanadi.