Psixologiya jurnalida tadqiqot etikasi qoidalari qanday bo'lishi kerak?

Psixologiya fani inson psixikasi va xatti-harakati bilan bevosita bog'liq bo'lgani sababli, bu sohadagi tadqiqotlarda etik me'yorlarga rioya qilish alohida ahamiyat kasb etadi. Jurnal tahririyati o'z nizomida va mualliflar uchun yo'riqnomasida etika masalalarini aniq va batafsil yoritishi zarur. Quyida bunday qoidalarni shakllantirishda e'tiborga olinishi lozim bo'lgan asosiy jihatlar keltirilgan.

Ishtirokchilarning ongli roziligi

Har qanday psixologik tadqiqotda ishtirokchilardan ongli rozilik olinishi shart, bu jarayon qanday amalga oshirilgani maqolada qisqacha tasvirlanishi kerak. Agar tadqiqotda bolalar yoki boshqa himoyaga muhtoj guruhlar ishtirok etgan bo'lsa, qo'shimcha ehtiyotkorlik choralari ko'rsatilishi lozim. Tahririyat bu masalani nizomda aniq talab sifatida belgilashi, mualliflarga aniq yo'l-yo'riq beradi. Rozilik jarayonida ishtirokchilarga tadqiqotning maqsadi, davomiyligi va ular uchun mumkin bo'lgan noqulayliklar oldindan tushunarli tilda tushuntirilishi kerak, shundagina rozilik chinakam ongli hisoblanadi. Onlayn so'rovnomalar orqali o'tkaziladigan tadqiqotlarda ham rozilik oynasi majburiy qadam sifatida joylashtirilishi tavsiya etiladi.

Institutsional etika komissiyasi tasdiqi

Ko'plab xalqaro jurnallar tadqiqotning tegishli etika komissiyasi tomonidan tasdiqlanganligini talab qiladi. Bu talabni mahalliy sharoitga moslashtirilgan holda joriy etish tavsiya etiladi. Tahririyat siyosatida quyidagi elementlar aks etishi mumkin:

• Etika tasdig'i mavjudligini tasdiqlovchi bayonot talab qilinishi
• Tasdiq mavjud bo'lmagan hollarda buning sababi izohlanishi
• Maxsus holatlarda tahririyat kengashi tomonidan qo'shimcha ko'rib chiqilishi

Agar tadqiqot muassasasida rasmiy etika komissiyasi mavjud bo'lmasa, mualliflar tegishli kafedra yoki ilmiy kengashdan yozma tasdiq olishi mumkin, bu holat ham maqolada aniq ko'rsatilishi kerak. Tahririyat bunday holatlar uchun oldindan tayyor shablon yoki bayonot namunasini mualliflarga taklif qilsa, jarayon ancha soddalashadi.

Plagiat va akademik halollik

Plagiat masalasi barcha ilmiy jurnallar uchun dolzarb bo'lib, psixologiya sohasida ham bundan mustasno emas. Tahririyat plagiatga qarshi maxsus dasturlar yordamida har bir maqolani tekshirishni tizimli tartibga solishi va ruxsat etilgan o'xshashlik darajasini nizomda belgilashi tavsiya etiladi. Bundan tashqari, o'z-o'zidan plagiat, ya'ni muallifning avvalgi ishlarini qayta ishlab, yangi tadqiqot sifatida taqdim etishi ham nazorat qilinishi kerak bo'lgan holat hisoblanadi. Ma'lumotlarni soxtalashtirish yoki natijalarni tanlab keltirish kabi holatlar ham akademik halollikka putur yetkazuvchi jiddiy qoidabuzarlik sifatida baholanadi va tahririyat bunday holatlarni aniqlash uchun taqrizchilarga alohida diqqat qaratishni tavsiya qilishi kerak.

Maslahat: mualliflardan har bir maqola bilan birga qisqa etika bayonoti so'rang, bu keyinchalik yuzaga kelishi mumkin bo'lgan nizolarning oldini oladi.

Manfaatlar to'qnashuvini oshkor qilish

Agar tadqiqot muallifi biror tashkilot yoki dastur bilan moliyaviy yoxud professional aloqaga ega bo'lsa, bu holat maqolada oshkor qilinishi kerak. Bu talab, ayniqsa, klinik yoki amaliy tavsiyalar beruvchi maqolalarda muhim ahamiyat kasb etadi, chunki yashirin manfaat natijalarning ob'ektivligiga shubha tug'dirishi mumkin. Etika qoidalarini to'g'ri shakllantirish uchun ko'p tahririyatlar JurnalKonsalting kabi maslahat xizmatlaridan foydalanadi, bu esa nizom matnini xalqaro standartlarga moslashtirishga yordam beradi. Manfaatlar to'qnashuvi bayonoti odatda qisqa, ammo aniq bo'lishi kerak: muallif tegishli aloqa yo'q deb hisoblasa ham, bu holatni alohida jumla bilan tasdiqlashi tavsiya etiladi, chunki bu keyinchalik yuzaga kelishi mumkin bo'lgan savollarning oldini oladi.

Qoidabuzarlik yuzaga kelganda harakat tartibi

Etika qoidalari faqat talablarni sanab o'tish bilan cheklanmasligi, balki qoidabuzarlik aniqlanganda qanday chora ko'rilishi ham belgilanishi kerak. Bunga maqolani rad etish, nashr etilgan maqolani qaytarib olish yoki muallif bilan aloqani cheklash kabi choralar kiradi. Har bir chora qo'llanilishidan oldin, muallifga o'z pozitsiyasini bildirish imkoniyati berilishi adolatli jarayonning muhim qismi hisoblanadi, shuningdek bu jarayon bosqichlari nizomda oldindan aniq yozilgan bo'lishi tahririyat qarorlarining shaffofligini ta'minlaydi. Batafsil ma'lumot va maslahat uchun bog'lanish orqali murojaat qilishingiz mumkin.

Ko'p so'raladigan savollar

Kichik jurnallar uchun ham etika komissiyasi talabi shartmi?

Bu jurnal siyosatiga bog'liq, ammo xalqaro standartlarga intilayotgan jurnallar uchun bu talabni erta joriy etish tavsiya etiladi.

Plagiat aniqlansa, maqola avtomatik rad etiladimi?

Odatda ha, ammo aniq foiz chegarasi va harakat tartibi tahririyat siyosatida oldindan belgilab qo'yilishi kerak.