Peer-review turlari va uni to'g'ri tashkil etish

Peer-review nima va nega u jurnalning yuragi hisoblanadi?

Peer-review — bu maqolani chop etishdan oldin soha mutaxassislari tomonidan sifat jihatidan baholash jarayoni. Aynan taqriz tizimi ilmiy jurnalni oddiy to'plamdan ajratib turadi: Scopus, Web of Science va milliy ro'yxatlarga kirishda taqriz jarayonining mavjudligi va hujjatlashtirilgani birinchi navbatda tekshiriladi.

Taqriz jarayoni yaxshi yo'lga qo'yilmagan jurnalda maqolalar sifati pasayadi, mualliflar ishonchi yo'qoladi va indeksatsiya bazalariga kirish imkoniyati keskin kamayadi. Shuning uchun tahririyat eng avvalo qaysi taqriz modelini qo'llashini aniq belgilab olishi kerak.

Peer-review qanday turlari mavjud?

Amaliyotda to'rtta asosiy model keng tarqalgan:

• Single-blind (yakka ko'r) — taqrizchi muallifning kimligini biladi, lekin muallif taqrizchini bilmaydi. Eng qadimgi model, tabiiy fanlar jurnallarida ko'p uchraydi.
• Double-blind (ikki tomonlama ko'r) — ikkala tomon ham bir-birini bilmaydi. Xolislikni oshiradi, ijtimoiy-gumanitar fanlarda standart hisoblanadi.
• Ochiq taqriz (open review) — muallif va taqrizchi bir-birini biladi, ba'zan taqriz matni maqola bilan birga e'lon qilinadi. Shaffoflikni oshiradi, lekin taqrizchi topishni qiyinlashtirishi mumkin.
• Post-publication review — maqola avval e'lon qilinadi, keyin ochiq muhokama qilinadi. Hozircha kam tarqalgan, asosan yirik platformalarda qo'llanadi.

O'zbekiston jurnallari uchun eng amaliy tanlov — double-blind model. U OAK va xalqaro bazalar talablariga mos keladi hamda mahalliy ilmiy muhitda shaxsiy munosabatlar ta'sirini kamaytiradi.

Taqrizchilarni qanday tanlash va jalb qilish kerak?

Taqrizchi tanlashda uchta mezonga tayaning: mavzuga aloqadorlik (so'nggi yillarda shu yo'nalishda nashrlari bo'lishi), manfaatlar to'qnashuvi yo'qligi (muallif bilan bir tashkilotda ishlamasligi, hammuallif bo'lmagani) va muddatga rioya qilish qobiliyati. Har bir maqolaga kamida ikki nafar mustaqil taqrizchi tayinlash xalqaro standart hisoblanadi.

Taqrizchilar bazasini oldindan shakllantirib boring: tahririyat kengashi a'zolari, avvalgi mualliflar, konferensiya ma'ruzachilari — bularning barchasi potensial taqrizchilardir. Har bir taqrizchi haqida yo'nalishi, javob berish tezligi va taqriz sifati bo'yicha qayd yuritish keyinchalik ishni ancha yengillashtiradi.

Jarayonni bosqichma-bosqich tashkil etish

1. Dastlabki tekshiruv — mas'ul kotib maqolaning talablarga mosligini va o'ziga xoslikni tekshiradi (bu bosqich haqida plagiat tekshiruvi maqolasida batafsil yozganmiz).
2. Muharrir bahosi — bo'lim muharriri maqola jurnal yo'nalishiga mosligini baholaydi va taqrizchilarni tayinlaydi.
3. Taqriz — taqrizchilarga anonimlashtirilgan matn va baholash varaqasi yuboriladi, odatda 2–4 hafta muddat beriladi.
4. Qaror — qabul qilish, kichik yoki jiddiy tuzatishga qaytarish, yoxud rad etish. Qaror muallifga asoslangan izoh bilan yetkaziladi.
5. Qayta ko'rib chiqish — muallif tuzatilgan variantni va o'zgarishlar jadvalini yuboradi; zarur bo'lsa, ikkinchi tur taqriz o'tkaziladi.

Maslahat: taqrizchilar uchun tayyor baholash varaqasi (formasi) ishlab chiqing — dolzarblik, metodologiya, natijalar asosliligi, manbalar sifati kabi 8–10 mezon bo'yicha. Erkin shakldagi taqrizga qaraganda strukturali forma ham tezroq to'ldiriladi, ham qarorga aniq asos beradi.

Muddatlar va sifatni qanday nazorat qilish mumkin?

Taqriz jarayonidagi eng katta muammo — cho'zilish. Buni oldini olish uchun har bir bosqichga aniq muddat belgilang va eslatmalar tizimini yo'lga qo'ying. Qo'lda yuritilgan Excel jadvallari maqolalar soni oshgach ishlamay qoladi: qaysi maqola qaysi bosqichda ekani, qaysi taqrizchi javob bermagani yo'qolib ketadi. OJS (Open Journal Systems) kabi platformalarda taqrizchi tayinlash, muddat eslatmalari va qarorlar tarixi avtomatik yuritiladi — JurnalKonsalting jamoasi o'rnatadigan jurnal saytlarida ushbu jarayon to'liq sozlangan holda topshiriladi.

Sifat nazorati uchun har chorakda oddiy statistikani ko'rib chiqing: o'rtacha taqriz muddati, rad etish ulushi, taqrizchilarning javob berish darajasi. Bu ko'rsatkichlar jurnalning indeksatsiya arizalarida ham so'raladi. Taqriz tizimini noldan qurishda yordam kerak bo'lsa, bog'laning.

Ko'p so'raladigan savollar

Bitta maqolaga nechta taqrizchi kerak?

Xalqaro amaliyotda kamida ikki nafar mustaqil taqrizchi standart hisoblanadi. Ular xulosalari qarama-qarshi bo'lsa, uchinchi taqrizchi jalb qilinadi yoki bo'lim muharriri yakuniy qaror qabul qiladi.

Taqrizchiga haq to'lash kerakmi?

An'anaviy modelda taqriz ixtiyoriy ilmiy xizmat sanaladi va haq to'lanmaydi. Buning o'rniga jurnallar taqrizchilarga minnatdorchilik sertifikati, yillik ro'yxatda e'tirof va chegirmalar taklif qilishi mumkin.

Muallif taqrizchini taklif qilishi mumkinmi?

Ba'zi jurnallar muallifdan potensial taqrizchilar ro'yxatini so'raydi, lekin yakuniy tanlov doim tahririyatda qoladi. Muallif taklif qilgan taqrizchilarni tekshirmasdan tayinlash soxta taqriz xavfini keltirib chiqaradi.