Ilmiy maqolada uslub va til qoidalariga qanday rioya qilish kerak?

Ilmiy matn badiiy yoki publitsistik matndan uslubi bilan tubdan farq qiladi. Aniqlik, izchillik va xolislik ilmiy uslubning asosiy belgilaridir. Bu qoidalarga rioya qilmaslik, hatto tadqiqot mazmuni yaxshi bo'lsa ham, taqrizchida salbiy taassurot qoldirishi va maqolaning qabul qilinish jarayonini uzaytirishi mumkin. Shu sababli uslub masalasi tadqiqot mazmuni bilan bir qatorda jiddiy e'tiborga loyiq.

Ilmiy uslubning asosiy belgilari

Ilmiy matn quyidagi xususiyatlarga ega bo'lishi kerak: aniqlik, ya'ni har bir fikr bir ma'noli tushunilishi; izchillik, ya'ni fikrlar mantiqiy ketma-ketlikda berilishi; va xolislik, ya'ni shaxsiy his-tuyg'u yoki baholovchi so'zlardan qochish. Bundan tashqari, ilmiy matnda atamalar izchil qo'llanilishi, bir tushuncha butun matn davomida bir xil so'z bilan ifodalanishi lozim, chunki sinonimlarni almashtirib turish o'quvchini chalg'itishi mumkin. Har bir yangi atama birinchi marta ishlatilganda aniq ta'riflanishi ham foydali odat hisoblanadi.

Nimalardan qochish kerak

Ilmiy matnda quyidagi holatlardan qochish tavsiya etiladi:

• Emotsional yoki baholovchi iboralar, masalan ajoyib natija yoki juda muhim kashfiyot kabi so'zlar.
• Ko'chma ma'noli, majoziy iboralar.
• Ortiqcha murakkab yoki uzun jumlalar, ular fikrni tushunishni qiyinlashtiradi.
• So'zlashuv uslubidagi iboralar va norasmiy qisqartmalar.

Shaxs va zamon masalasi

Ko'pchilik fanlarda birinchi shaxsdan, ya'ni biz aniqladik shaklidan foydalanish qabul qilingan, ba'zi sohalarda esa shaxssiz uslub, masalan aniqlandi yoki tadqiq qilindi shakli afzal ko'riladi. Har ikkala holatda ham, tanlangan uslubni butun matn davomida izchil saqlash muhim. Zamon borasida, kirish va muhokama qismida hozirgi zamon ko'proq, metodlar va natijalarda esa o'tgan zamon ko'proq qo'llaniladi, bu farqni bilish matnni tabiiy va izchil qiladi. Bunday nozik farqlarni bilish, ayniqsa chet tilida yozayotgan mualliflar uchun, matnni professional ko'rinishga keltiradi.

Ilmiy uslubda gap tuzilishi ham alohida ahamiyatga ega. Uzun, bir necha bo'lakli jumlalar o'rniga, imkon qadar aniq va bir fikrni ifodalovchi jumlalar tuzish o'qishni osonlashtiradi, ayniqsa murakkab metodologik tafsilotlarni tushuntirishda. Faol nisbat ko'pincha matnni jonliroq va tushunarliroq qiladi, ammo ba'zi sohalarda majhul nisbat an'anaviy ravishda ustunlik qiladi, shuning uchun jurnal uslubini oldindan kuzatish foydali. Bog'lovchi so'zlar, masalan shuningdek, bundan tashqari, aksincha kabi iboralar, fikrlar orasidagi mantiqiy bog'liqlikni ko'rsatishga yordam beradi va matnni parcha-parcha emas, yaxlit qiladi. Tarjima dasturlaridan foydalanganda ham natijani albatta qayta o'qib, ilmiy uslubga mosligini tekshirish zarur, chunki avtomatik tarjima ko'pincha so'zma-so'z va notabiiy jaranglaydi. Chet tilida yozayotgan mualliflar uchun matnni ona tili so'zlovchisi yoki professional muharrirga tekshirtirish uslubni sezilarli darajada yaxshilaydi.

Maslahat: matnni yozib bo'lgach, uni ovoz chiqarib o'qib ko'ring, agar biror jumla og'zaki nutqqa juda o'xshab ketsa, uni akademik uslubga moslab qayta tahrirlang.

Uslubni yaxshilash yo'llari

Sohangizdagi nufuzli jurnallarda chop etilgan maqolalarni ko'p o'qish uslubni singdirishning eng samarali yo'llaridan biridir. Shuningdek, matnni tahrir qilishda jumlalarni qisqartirish, ortiqcha kirish so'zlarini olib tashlash foydali bo'ladi. Vaqti-vaqti bilan o'z eski matnlaringizni qayta o'qib, qanday xatolar takrorlanayotganini kuzatish ham uslubni rivojlantirishning yaxshi yo'li hisoblanadi. Agar o'zbek yoki chet tilida ilmiy uslubni saqlash qiyin kechsa, JurnalKonsalting jamoasi matnni akademik uslubga moslab tahrirlashda yordam berishi mumkin, xizmatlar haqida tariflar sahifasida batafsil o'qishingiz mumkin.

Ilmiy uslubni yaxshilashda o'z sohangizdan tashqari, umumiy ilmiy yozuv bo'yicha qo'llanmalar va uslubiy kitoblarni o'qish ham foydali, chunki ular aniqlik va ixchamlikka oid umumiy tamoyillarni tushuntiradi. Matnni tahrir qilishda har bir jumlani nega bu yerda kerak degan savol bilan tekshirish, ortiqcha so'zlarni topishga yordam beradi. Uslubni rivojlantirish uzoq jarayon bo'lib, har bir yangi maqola bilan birga takomillashib boradi, shuning uchun sabr bilan yondashish tavsiya etiladi.

Ko'p so'raladigan savollar

Ilmiy matnda birinchi shaxsdan foydalanish mumkinmi?

Ko'pchilik zamonaviy jurnallarda bu qabul qilingan, ammo tanlangan jurnalning uslub ko'rsatmalarini avval tekshirib olish tavsiya etiladi. Ba'zi jurnallarda esa aksincha, birinchi shaxsdan foydalanish istisno holatlarda cheklanishi mumkin.

Ilmiy matnda qisqartmalardan foydalansa bo'ladimi?

Faqat sohada keng tanilgan qisqartmalarni, birinchi marta ishlatilganda to'liq shaklini ko'rsatib, keyin foydalanish mumkin. Qisqartma juda kam ishlatilsa, uni umuman kiritmaslik va to'liq shaklda yozish ko'pincha yaxshiroq yechim hisoblanadi.