Dialektologiya yo'nalishidagi ilmiy jurnalning o'ziga xos xususiyatlari va dala tadqiqotlarini taqdim etish qoidalarini ko'rib chiqamiz.
Dialektologiya tadqiqotlarining o'ziga xosligi
Dialektologiya, ya'ni shevashunoslik, boshqa filologik yo'nalishlardan farqli o'laroq ko'pincha dala tadqiqotlariga tayanadi. Bu esa jurnal uchun ham o'ziga xos talablarni yuzaga keltiradi: audio yozuvlar, transkripsiya standarti va axborot beruvchilar (informantlar) haqida ma'lumot berish tartibi. Bunday tadqiqotlarni baholashda tahririyat oddiy nazariy maqoladan farqli mezonlarga tayanishi kerak bo'ladi, chunki dala materiali o'ziga xos tekshirish jarayonini talab qiladi. Zamonaviy sharoitda dialektologik tadqiqotlar shevalarning yo'qolib borishi bilan ham bog'liq: shahar aholisining ko'payishi va ommaviy axborot vositalarining ta'siri natijasida ko'plab mahalliy shevalar asta-sekin adabiy tilga yaqinlashib bormoqda, shu sababli bunday tadqiqotlar nafaqat ilmiy, balki madaniy meros sifatida ham katta ahamiyatga ega. Ayrim davlatlar bu boradagi tadqiqotlarni davlat dasturi darajasida qo'llab-quvvatlaydi, chunki shevalar milliy tilning tarixiy boyligini va mintaqaviy o'ziga xosligini aks ettiruvchi noyob manba hisoblanadi, ularni yo'qotish esa qaytarib bo'lmas madaniy zarar keltirishi mumkin, shu sababli har bir yig'ilgan material kelajak avlod uchun ham qimmatli hujjat hisoblanadi va uni saqlash tadqiqotchining ma'naviy mas'uliyati sifatida ham qaralishi, kelajak avlodlar oldidagi burchi, ilmiy va madaniy meros sifatida, hurmat bilan, puxtalik bilan bajarilishi kerak bo'lgan vazifa sifatida his qilinishi mumkin. Dala tadqiqotini o'tkazishdan oldin tadqiqotchi tegishli hududga borish, mahalliy jamoat bilan aloqa o'rnatish va zarur texnik jihozlarni, masalan diktofon yoki video kamerani tayyorlashi kerak, bu esa yig'ish jarayonining sifatini belgilaydi.
Sheva materialini yig'ishda tadqiqotchi ko'pincha bir necha kishi bilan uzoq suhbat o'tkazadi, bu esa vaqt va sabr talab qiladigan jarayon hisoblanadi. Ba'zi hollarda bir marta yozib olingan material yetarli bo'lmasligi, qayta borish va qo'shimcha misollar yig'ish zarurati tug'ilishi mumkin, bu jihatni tadqiqot rejasida oldindan hisobga olish tavsiya etiladi.
Jurnal tahririyati dala tadqiqotlariga asoslangan maqolalarni baholashda alohida sabr va tushunish ko'rsatishi kerak, chunki bunday tadqiqotlarni qisqa muddatda qayta tekshirish yoki qo'shimcha material yig'ish odatda mumkin emas. Shu sababli birinchi taqdimotdayoq materialning yetarlicha to'liq va aniq bo'lishiga alohida e'tibor qaratish tavsiya etiladi.
Dala materialini taqdim etish qoidalari
Sheva materiali bilan ishlaydigan maqolalarda quyidagi ma'lumotlar odatda talab qilinadi:
- Material yig'ilgan hudud va aholi punkti
- Yig'ish sanasi va davomiyligi
- Axborot beruvchilarning yoshi, jinsi kabi umumiy tavsifi (shaxsiy ma'lumotlarsiz)
- Transkripsiya tizimi (fonetik yoki soddalashtirilgan yozuv)
Axborot beruvchilarning shaxsiy ma'lumotlarini himoya qilish alohida e'tibor talab qiladi, chunki dala tadqiqotlarida haqiqiy odamlar ishtirok etadi va ularning roziligi so'ralishi, bu esa tadqiqot etikasining ajralmas qismi hisoblanadi. Yosh axborot beruvchilarga qaraganda keksa avlod vakillari ko'pincha eski, asl sheva shakllarini yaxshiroq saqlab qolgan bo'ladi, shu sababli ko'p dialektologik loyihalar aynan keksa yoshdagi axborot beruvchilarga alohida ustuvorlik beradi. Ba'zi jurnallar bu boradagi talablarni yanada aniqlashtirib, muallifdan axborot beruvchi bilan yozma yoki og'zaki rozilik olinganini alohida tasdiqlashni so'raydi, bu esa nashr etikasi bo'yicha xalqaro amaliyotga mos keladi.
Transkripsiya standartini tanlash
Dialektologik maqolalarda xalqaro fonetik alifbo (IPA) yoki mintaqaviy qabul qilingan transkripsiya tizimidan foydalanish tavsiya etiladi. Jurnal muallif qo'llanmasida qaysi tizim afzal ko'rilishini aniq belgilashi kerak, aks holda turli maqolalarda turlicha yozuv uslubi paydo bo'lib, o'quvchini chalg'itishi mumkin. Transkripsiya namunasini muallif qo'llanmasiga qo'shib qo'yish yangi mualliflar uchun ayniqsa foydali bo'ladi va tahrir vaqtini qisqartiradi.
Xarita va vizual materiallar
Ko'p dialektologik tadqiqotlarda sheva chegaralarini ko'rsatuvchi xaritalar qo'llaniladi. Bunday vizual materiallarning sifati va manbasi aniq ko'rsatilishi, agar boshqa muallifning xaritasi asos qilib olingan bo'lsa, tegishli iqtibos berilishi shart, aks holda mualliflik huquqi bilan bog'liq muammolar kelib chiqishi mumkin.
Maslahat: audio yozuvlar mavjud bo'lsa, ularni saqlash va kerak bo'lganda taqdim etish imkoniyatini oldindan rejalashtiring, bu retsenzentlar ishonchini oshiradi.
Mintaqaviy jurnal sifatida rivojlanish
Dialektologiya jurnallari ko'pincha ma'lum bir mintaqa yoki til oilasiga ixtisoslashadi, bu esa ularni shu sohada yetakchi manbaga aylantirish imkonini beradi. Bunday ixtisoslashgan jurnalni tashkil etish va uni tegishli ilmiy davra e'tiboriga yetkazishda strategik yondashuv zarur, shu jarayonda portfolio bo'limidagi misollarni ko'rib chiqish foydali bo'lishi mumkin. Bunday xizmatlarni tashkil etishda JurnalKonsalting jamoasi tajribasidan foydalanish jarayonni ancha soddalashtiradi va vaqtni tejaydi.
Ko'p so'raladigan savollar
Dialektologik maqolada audio yozuvni ilova qilish majburiymi?
Bu jurnal siyosatiga bog'liq, ba'zi jurnallar qo'shimcha material sifatida audio faylni talab qiladi, ba'zilari esa faqat transkripsiya bilan cheklanadi.
Axborot beruvchilarning ismini maqolada ko'rsatish kerakmi?
Odatda yo'q, shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish maqsadida axborot beruvchilar odatda kod yoki taxallus bilan belgilanadi.
Teglar
Maqola yoqdimi?
Do'stlaringizga ham ulashing
