Creative Commons litsenziyalari: jurnal uchun qaysi birini tanlash?

Creative Commons nima va u jurnalga nima uchun kerak?

Ochiq kirishdagi jurnal maqolani hammaga ochiq qo'yar ekan, bitta huquqiy savol tug'iladi: o'quvchi bu maqola bilan nima qilishi mumkin? Faqat o'qishmi, yoki tarjima qilish, tarqatish, o'quv kursiga kiritish hammi? Creative Commons (CC) litsenziyalari aynan shu savolga standart javob beradi — ular mualliflik huquqini bekor qilmaydi, balki muallif ruxsat bergan foydalanish doirasini oldindan, yagona xalqaro tilda belgilab qo'yadi.

Litsenziyasiz ochiq qo'yilgan maqola huquqiy noaniqlikda qoladi: texnik jihatdan ochiq, lekin qayta foydalanish uchun har safar ruxsat so'rash kerak. Shuning uchun DOAJ va boshqa OA bazalari jurnaldan litsenziyani aniq ko'rsatishni talab qiladi.

Litsenziya elementlari: to'rtta qurilish g'ishti

Barcha CC litsenziyalari to'rt elementning kombinatsiyasidan iborat:

• BY (Attribution) — muallifga havola berish shart. Barcha litsenziyalarda mavjud.
• SA (ShareAlike) — qayta ishlangan material xuddi shu litsenziya ostida tarqatilishi shart.
• NC (NonCommercial) — faqat notijorat maqsadlarda foydalanish mumkin.
• ND (NoDerivatives) — materialni o'zgartirish, qayta ishlash (jumladan tarjima qilib tarqatish) taqiqlanadi.

Oltita litsenziya: eng ochiqdan eng cheklanganigacha

1. CC BY — eng ochiq litsenziya: havola berilsa, istalgan maqsadda foydalanish, tarjima va tarqatish mumkin. Xalqaro OA nashriyotlarning aksariyati va yirik grant fondlari aynan shu litsenziyani afzal ko'radi.
2. CC BY-SA — foydalanish erkin, lekin hosila ishlar ham shu litsenziyada tarqatilishi kerak.
3. CC BY-NC — tijorat maqsadida foydalanish taqiqlanadi.
4. CC BY-ND — o'zgartirishsiz, faqat asl holida tarqatish mumkin.
5. CC BY-NC-SA — notijorat va faqat shu litsenziya ostida.
6. CC BY-NC-ND — eng cheklangan variant: faqat notijorat maqsadda, o'zgartirishsiz, havola bilan tarqatish mumkin.

E'tibor bering: NC va ND elementlari birinchi qarashda muallifni himoya qilayotgandek ko'rinadi, lekin amalda maqolaning tarqalishini cheklaydi — masalan, ND ostidagi maqolani boshqa tilga tarjima qilib e'lon qilish uchun alohida ruxsat kerak bo'ladi.

Jurnal uchun qaysi litsenziyani tanlash ma'qul?

Tanlov jurnalning maqsadiga bog'liq:

• Maqsad — maksimal ko'rinuvchanlik va xalqaro bazalarga muvofiqlik bo'lsa, CC BY eng to'g'ri tanlov. U DOAJ talablariga to'liq mos, iqtiboslanish va tarjima yo'lidagi to'siqlarni olib tashlaydi.
• Tahririyat maqolalarning tijorat maqsadida qayta nashr etilishidan xavotirda bo'lsa, CC BY-NC oraliq yechim bo'ladi — lekin 'tijorat' tushunchasi chegaralari munozarali ekanini yodda tuting.
• CC BY-NC-ND ni faqat alohida asos bo'lgandagina tanlash o'rinli; ochiq kirish falsafasiga u eng kam mos keladi.

Litsenziya haqidagi qaror Open Access modeli tanlovi bilan birga qabul qilinishi kerak — ochiq jurnal siyosatining bu ikki qismi bir-birini to'ldiradi.

Maslahat: litsenziyani faqat saytning 'Siyosat' sahifasida emas, har bir maqolaning sahifasida va PDF'ida ham ko'rsating — litsenziya belgisi, nomi va rasmiy matniga havola bilan. Indeksatsiya ekspertlari aynan maqola darajasidagi belgilashni tekshiradi.

Litsenziyani joriy qilish tartibi

Amalda bu uch qadamdan iborat: tahririyat litsenziyani tanlab siyosatga kiritadi; muallif bilan kelishuv (nashr shartnomasi yoki topshirish jarayonidagi rozilik) unga moslashtiriladi; sayt va PDF shablonlariga litsenziya belgisi qo'shiladi. OJS platformasida litsenziya turi bir marta sozlanadi va har bir maqola metama'lumotlariga avtomatik yoziladi — JurnalKonsalting tayyorlaydigan jurnal saytlarida bu sozlama boshidan to'g'ri o'rnatiladi. Yordam kerak bo'lsa, bog'laning.

Ko'p so'raladigan savollar

CC litsenziyasi muallifning huquqlarini bekor qiladimi?

Yo'q. Mualliflik huquqi muallifda (yoki kelishuvga ko'ra jurnalda) qoladi. Litsenziya faqat uchinchi shaxslarga qanday foydalanish mumkinligini oldindan e'lon qiladi va barcha variantlarda muallifga havola berish majburiydir.

Litsenziyani keyinchalik o'zgartirish mumkinmi?

Yangi sonlar uchun mumkin — siyosat yangilanadi va o'zgarish sanasi e'lon qilinadi. Lekin allaqachon e'lon qilingan maqolalarning litsenziyasini bekor qilib bo'lmaydi: CC litsenziyalari qaytarib olinmaydigan (irrevocable) hisoblanadi.

DOAJ uchun aynan CC BY shartmi?

DOAJ istalgan CC litsenziyasini qabul qiladi, lekin litsenziya aniq ko'rsatilgan bo'lishi shart. Shu bilan birga, ba'zi qo'shimcha belgilar (masalan DOAJ Seal) va ko'plab grant fondlari talablari eng ochiq litsenziyalarni, birinchi navbatda CC BY'ni talab qiladi.